तेर्मा परम्परा के हो?
तिब्बती बौद्ध धर्मको निङ्मा सम्प्रदायमा, तेर्मा परम्परा एक गहिरो र विलक्षण विधि हो, जसलाई ‘गुप्त आध्यात्मिक निधि’ पनि भनिन्छ। यो केवल पुराना ग्रन्थहरू फेला पार्नु मात्र नभई, समयको आवश्यकताअनुसार बुद्ध शासनलाई जीवन्त राख्न गुरु पद्मसम्भवद्वारा स्थापित एक दिव्य प्रणाली हो। आठौं शताब्दीमा महागुरु पद्मसम्भव र डाकिनी येशे छोग्यालले भविष्यका प्राणीहरूको कल्याण र धर्मको ह्रासलाई रोक्न यी गम्भीर उपदेशहरूलाई गोप्य निधिको रूपमा स्थापित गर्नुभएको थियो।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र निधिको संकल्प
आठौं शताब्दीमा तिब्बतका धर्मराजा ठ्रिसोङ देउचेनको निमन्त्रणामा महागुरु पद्मसम्भव र महाउपाध्याय शान्तरक्षित तिब्बत पाल्नुभयो। उहाँहरूले साम्ये महाविहारको स्थापना गरी सद्धर्मको ज्योति फैलाउनुभयो। त्यसबेला महागुरुले आफ्ना सिद्ध शिष्यहरूलाई अनेक गम्भीर तन्त्र र साधनाहरू सिकाउनुभयो। तर, भविष्यमा धर्म संकटमा पर्दा ती उपदेशहरूको आवश्यकता पर्ने देखेर महागुरु र येशे छोग्यालले ती निधिहरूलाई पृथ्वी, जल, आकाश र शिष्यहरूको चित्तको गहिराइमा गोप्य राख्नुभयो।
निङ्मा सम्प्रदायमा उपदेश हस्तान्तरणका दुई धारा छन्: ‘कामा’ अर्थात् गुरु-शिष्य हुँदै आएको अटुट मौखिक परम्परा, र ‘तेर्मा’ अर्थात् गुरु पद्मसम्भवबाट सिधै निधि-उद्धारक ‘तेरतोन्’ सम्म पुग्ने छोटो मार्ग। यसले गर्दा उपदेशहरू समयको प्रभावबाट मुक्त रहन्छन् र तिनको आशीर्वाद ‘ताजा र ओसिलो’ रहन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
निधानका प्रकारहरू
तेर्मा निधिहरू मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्:
१. पृथ्वी निधान (सा-तेर)
यी निधिहरू भौतिक रूपमा चट्टान, ताल, वा पवित्र गुफाहरूमा लुकाइएका हुन्छन्। यिनीहरू प्रायः सांकेतिक डाकिनी लिपिमा लेखिएका पहेँलो भोजपत्रमा भेटिन्छन्, जसलाई ‘शोग्सेर’ भनिन्छ। यी निधिहरूमा धर्मग्रन्थ, पवित्र मूर्ति, र दिव्य औषधिहरू पनि पर्दछन्।
२. चित्त निधान (गोङ-तेर)
यो अत्यन्तै गम्भीर निधि हो। महागुरुले आफ्ना शिष्यहरूको ‘आलय विज्ञान’ अर्थात् चेतनाको गहिरो तहमा उपदेशहरूलाई ज्ञानको बीजको रूपमा सुरक्षित राख्नुभएको थियो। जब ती शिष्यहरू भविष्यमा योग्य पात्रको रूपमा जन्मिन्छन्, ती उपदेशहरू उनीहरूको शुद्ध चेतनामा स्वतः प्रकट हुन्छन्। यसबाहेक, ‘दग-नाङ’ (शुद्ध दर्शन) र ‘नाम-छो’ (आकाश निधि) मार्फत पनि उपदेश प्रकट हुन्छन्।
तेरतोन् र डाकिनीको भूमिका
यी गुप्त निधिहरूलाई प्रकट गर्ने महान् आचार्यहरूलाई ‘तेरतोन्’ भनिन्छ। उनीहरू गुरु पद्मसम्भवका २५ प्रमुख शिष्यहरूका अवतार हुन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। तेरतोन्हरूले निधिको रहस्य खोल्न ‘डाकिनी लिपि’ नामक सांकेतिक भाषाको सहारा लिन्छन्। डाकिनीहरू यी निधिका रक्षक मानिन्छन् र उनीहरूको अनुमतिविना कुनै निधि प्रकट हुन सक्दैन। तेरतोन्को जीवनशैली कहिलेकाहीँ सामान्यभन्दा फरक देखिन सक्छ, जसलाई ‘वज्र पागलपन’ भनिन्छ, र उनीहरू सामाजिक मर्यादाभन्दा माथि उठेर धर्मको रक्षा गर्दछन्।
पाँच महान् तेरतोन् सम्राट्
बौद्ध इतिहासमा पाँचजना तेरतोन्हरूलाई ‘पाँच तेरतोन् सम्राट्’ को रूपमा सर्वोच्च सम्मान दिइन्छ:
१. न्याङ्रल निमा ओसेर (११२४–११९२): पहिलो तेरतोन् सम्राट्, जसले गुरु पद्मसम्भवको पहिलो विस्तृत जीवनी प्रकट गर्नुभयो।
२. गुरु चोकी वाङछुक (१२१२–१२७०): उहाँले निधि परम्परालाई व्यवस्थित र वर्गीकृत गर्नुभयो।
३. दोर्जे लिङ्पा (१३४६–१४०५): उहाँले बौद्ध र बोन दुवै परम्परामा महत्वपूर्ण निधिहरू प्रकट गर्नुभयो।
४. पेमा लिङ्पा (१४४५–१५२१): भुटानका गौरव, जसले ‘मेबार छो’ (बलिरहेको ताल) बाट निधि निकालेर चमत्कार देखाउनुभयो।
५. जाम्याङ खेन्चे वाङ्पो (१८२०–१८९२): उहाँले ‘रिमे’ (पक्षपातरहित) आन्दोलनको नेतृत्व गर्दै हराएका निधिहरूलाई ‘रिन्छेन तेरजोद’ मा संकलन गर्नुभयो।
तेर्मा परम्पराको प्रामाणिकता
**तेर्मा परम्परा** मा ‘झुटा तेरतोन्’ हरूबाट बच्न प्रामाणिकता जाँच्ने कडा मापदण्ड छन्। पहिलो, उक्त निधिले प्राणीहरूको चित्तमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ कि ल्याउँदैन भन्ने हेरिन्छ। दोस्रो, कहिलेकाहीँ तेरतोन्ले ‘ट्रोम्तेर’ अर्थात् सार्वजनिक रूपमा सबैको अगाडि निधि निकालेर सत्यता प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, बुद्धको मूल शिक्षासँग बाझिने कुनै पनि उपदेशलाई स्वीकार गरिँदैन।
आधुनिक युगमा तेर्मा परम्परा
बीसौं र एक्काइसौं शताब्दीमा पनि यो महान् तेर्मा परम्परा जीवन्त छ। खेन्पो जिग्मे फुन्छोक (१९३३–२००४) ले ‘लारुङ गर’ बौद्ध अध्ययन केन्द्र स्थापना गरी हजारौं शिष्यहरूलाई निधिका उपदेशहरू दिनुभयो। उहाँले आधुनिक समयका लागि नयाँ तेर्माहरू प्रकट गर्नुभयो। यसैगरी, तारा ल्हामो र सेरा खाण्डो जस्ता महान् महिला तेरतोन्हरूले पनि यस परम्परामा अतुलनीय योगदान दिनुभएको छ, जसले आध्यात्मिक प्राप्तिमा लैङ्गिक भेदभाव हुँदैन भन्ने चरितार्थ गरेको छ।
निष्कर्ष
तेर्मा परम्परा बुद्धको करुणा र गुरु पद्मसम्भवको प्रज्ञाको अद्भुत संगम हो। यसले सद्धर्मलाई हरेक युगमा सान्दर्भिक बनाइराख्छ र प्राणीहरूको आवश्यकताअनुसार ‘दिव्य औषधी’ प्रदान गर्दछ। यो केवल इतिहास नभई, वर्तमानमा चित्तको स्वभाव चिनेर मुक्तिको मार्गमा लाग्न एक जीवन्त र शक्तिशाली आध्यात्मिक सम्पदा हो।
समर्पण
यस पुण्य कार्यबाट प्राप्त हुने सम्पूर्ण पुण्य फलहरू समस्त प्राणीहरूको हितमा समर्पित गर्दछु। सबै प्राणीहरूले बुद्धत्व प्राप्त गरुन्।
